Ezkio-Itsaso Udala

Ormaiztegitik Zumarragara doan errepidearen ertzean dagoen auzoa dugu. Ezkio-Itsasok dituen industrigune gehienak bertan daude, baita udaletxea eta mediku kontsultategia ere.
Auzo honetan bisitagai dira Santa Luziari eskainitako baseliza, Santa Lutzia Zahar etxea, Santa Lutzia Zaharreko pikota eta Sagastizabal-Errotako harrizko gurutzea ere.

SANTA LUTZIAKO ELIZA

Zumarragatik Beasainera garamatzan bidean aurkitzen da Ezkioko herrigunera garamatzan bidegurutzearen inguruan.

Nabe bakarrekoa den eta oinplano angeluzuzena duen Santa Lutzia elizak, sortzetik historian zehar asko aldatu bada ere, XV-XVI. mendeko arku zorrotzeko atari xumeari eutsi dio orain arte.
Baseliza hau 1585. urtetik dago dokumentatua. 1620ko data duen kontratu batek erretaula eta Santa Lutzia irudia margotzea eta horiei urre kolorea ematea agintzen zion aguraindarra zen Prudencio Garcia de Andoain-i.
1726.ean udal zuzendariek agintari gorenen aurrean merkatari eta erosleek baselizari ematen zioten erabilera gaitzetsi zuten, euria ari zenean denak baselizaren ingurura hurbiltzen baitziren aterpe bakarra zelako. Urretxun egin zen batzar orokorrean bizilekuak ez zeuden guneetan feriak egitea debekatu zuten. Hori dela-eta, Santa Lutziako feria (abenduak 13koa) Urretxun egiten hasi ziren eta ondoren Zumarragan; gaur egun bi herrietan batera egiten da.

Auzoko festa egun nagusia San Pedro egunean, ekainak 29an, ospatzen da.

ANDUAGA ETXEA

XVI. mendean eraikitako etxea da. Atarian bi arku dituen eraikina da eta Udaletxea izandakoa; oraindik ere fatxadan badu orduko handitasunaren itzalik. Etxe honen atarian zutabe edo pikota bat dago, udalek zuzenbidea ezartzeko zuten ahalmenaren adierazgarri.

Gaur egun, bertan Udaletxea, Liburutegia eta balioanitzeko gela daude.

SANTA LUTZIAKO PIKOTA

Euskaraz pikotari  “Urka”, “Urkabe” edo “Urkamendi” ere deitzen zaio. Europa guztian zabalduak egon ziren, XIII eta XIX mende bitartean. Kondenatuei zigorra aplikatzeko erabiltzen ziren, eta baita lapur eta gaizkileak ordu batzuetan bertan lotu, eta jende aurrean zigortu eta lotsarazteko ere.
Bitxia da Gipuzkoan kontserbatu diren bi pikota bakarrak elkarrengandik hain gertu egotea (Alegian dago bigarrena, Gabiriako zatian, 2 km eskasera). Biak, antzina garrantzitsua izan zen bide baten alboan daude.

Gaur egun dagoen tokitik metro batzuetara zegoen lehen, eta kamioi batek bota zuen 1985ean. Halere, hau ere ez zen izango bere jatorrizko lekua, orain dagoen ingurua urbanizatzerakoan lehenengo harmailaren zatiak aurkitu baitziren lurpean.

Hareharrizkoa da monumentu osoa, oinarrian bi harmaila ditu, 190 eta 130 cm-ko diametrokoak, eta moldeaturiko pieza bat. Fustea lau piezak osatzen dute, 179 cm-ko altuera guztira, eta hauen gainean lau besoei eusteko zuloak dituen pieza. Inguruko zaharrenek ere ez dituzte falta diren besoak ezagutu. Azkenekoa, kono itxurako pieza bat da, eta gainean burdinazko gurutze bat izango zuen, zulo bat baitu erdi-erdian (Alegiako pikotak kontserbatzen du gurutzea). Gurutze hauek, pikotak jatorrizko zeregina betetzeari utzi ziotenean ezarri ziren, eta agian hauxe izan zen pikotak Cadiz-eko Gorteek botatzeko eman zuten agindutik salbatu zituena. Agindu hau 1811koa da, eta botere feudalaren arrastoak ezabatzeko eman zen.

SAGASTIZABAL ERROTAKO GURUTZEA

Harearriz egina, hiru harmaila biribil eta oinarri karratu baten gainean eraikia. Oinarriak dituen lau aurpegietan aingeru bana ditu landuta.

Fustea zilindrikoa da, oinarrian 25 cm-ko diametroa du, eta gainaldean 23.5 cm-koa. 1.92 metroko garaiera du eta azala ildaskatua.70 cm-ra pergamino landu bat du, baina ez da inskripziorik agertzen.

Kapitela korintoar motakoa eta lau aldeetako bakoitzean aurpegi bat du. Gurutzea sekzio karratukoa da; aurrealdean Jesus gurutzatuaren irudia dago, eta atzealdean ama birjina errezoan..
Gurutzaduraren altuera osoa 4,50 metrokoa da.

XX. mendeko 60ko hamarkada ingurura arte, beren haurrak oinez laster hasteko nahia zuten inguruetako ama ugari hurbiltzen zen bertara eta haurra besoetan hartuz, harmaila biribiletan bueltaka ibiltzen ziren.